Artikel

Werktijden, wisseldiensten en werknemers

4 14119 Algemeen

Wanneer de bedrijfstijd langer duurt dan een werkdag is er sprake van wisseldiensten. Werknemers wisselen elkaar af, meestal in groepen. Dat brengt met zich mee dat buiten de gangbare werktijden gewerkt wordt. Dat is niet altijd zonder gezondheidsrisico's. Wat zijn die risico's en wat kan de ondernemingsraad ermee?
Werktijden, wisseldiensten en werknemers

Eerst is het belangrijk iets te weten van het biologisch dagritme van de mens. Dit om gezondheidsrisico's van wisseldiensten goed te begrijpen. Veel lichaamsfuncties hebben een regelmatig, cyclisch patroon. Lichaamstemperatuur, hartslag en ademhaling gaan met de regelmaat van de klok. De eerste twee zijn overdag in actie. 's Nachts staan ze in ruststand.

Zzz...
De aanmaak van melatonine, een slaapverwekkende stof, is minder bekend. Als de avond valt wordt 'eenpulsmelatonine' aangemaakt. Dit zorgt ervoor dat je slaperig wordt. Vanzelf volgt een natuurlijk proces: inslapen. Je biologische klok is daarmee ingesteld op overdag maximaal presteren. Als je slaapt herstel je daarvan. Behalve op zulke interne factoren reageert het dagritme ook op externe impulsen. Zoals het ritme van anderen om je heen en het gebruik van kunstlicht.
 
Als je wisseldiensten draait, gaat je in tegen je eigen biologisch dagritme én tegen het ritme van je sociale omgeving. Zo bedot je je lichaamsfuncties. Je blijft actief in een kunstmatig verlichte omgeving. Je komt thuis als je huisgenoten zich opmaken te gaan ontbijten. Je biologisch dagritme raakt verstoord.

Gevolgen
Die verstoring uit zich in lastig te bestrijden kwalen. Slaapstoornissen, vermoeidheid, hoofdpijn, verminderd concentratievermogen en maag- en darmstoornissen. Daarnaast kunnen sociale problemen ontstaan. Jij staat nog in de slaapmodus terwijl je partner wil praten of vrijen. Deelname aan sociale activiteiten, zoals bij een verenigingsverband, wordt lastig of onmogelijk.

Werktijden, dagspiegel en klokurenmatrix
Ergonomische werktijden liggen tussen 7.00 uur en 19.00 uur. De meeste bedrijven werken met een arbeidstijdenkader. Dit heet ook wel dagspiegel. Er staat in welke werktijden 'normale arbeidstijd' zijn. Toeslagen voor werk buiten die tijd zijn bedoeld ter compensatie van de niet-ergonomische werktijden en de schade die je lijdt. 

Ploegensysteem
Wanneer er een bedrijfstijd van langer dan 12 uur nodig is, ligt een vorm van ploegensysteem voor de hand.
  • Met een tweeploegensysteem kan een bedrijfstijd tot zeventien uur worden opgevangen.
  • Is een onderneming op normale werkdagen 24 uur per dag open? Dan is een drie- of vierploegensysteem nodig.
  • Wordt er zeven dagen per week 24 uur gewerkt? Dan moet er op een vier- of vijfploegensysteem worden overgegaan.
  • Varianten ontstaan als het werkaanbod 's nachts of in het weekend anders is dan overdag.

Werktijden, roosters en de ondernemingsraad
Roostertypen te over voor ieder ploegensysteem! Dat de bedrijfstijd nu eenmaal dwingt tot een bepaald rooster is dan ook onzin. Kijk liever naar de verschillen in werkaanbod gedurende nacht, weekend en dag. Doe dat creatief en met een zekere deskundigheid. Dan lukt het vaak wel om werknemerswensen én die van de onderneming in overeenstemming te krijgen.

Is een leuk rooster altijd een gezond rooster?

Het klakkeloos inwilligen van de wensen van werknemers is zeker niet altijd wenselijk! Een 'leuk' rooster staat doorgaans haaks op een 'gezond' rooster. Ook kunnen wensen van werknemers verschillen. Iemand met zorgtaken juicht het toe om vaak doordeweeks overdag vrij te zijn. Een ander heeft juist het liefst de weekenden vrij.

De OR moet roosters kritisch bekijken

Roosters moeten dan ook geregeld tegen het licht gehouden worden om te kijken of ze nog voldoen. Daar komt de OR bij kijken. Roosters zijn ook werktijdregelingen. De OR heeft er instemmingsrecht op. Welke bedrijfstijd is redelijk en hoe beweegt het werkaanbod zich daarin? Hoe breng je dit in overeenstemming met de wensen van werknemers en met vuistregels voor gezonde roosters? Dat kan veel narigheid voorkomen!

Vuistregels voor gezonde roosters

Zo gezond mogelijke roosters vroegen om vuistregels. Geregeld zijn die met elkaar in strijd. Een rooster dat goed scoort op de ene vuistregel kan slecht scoren op de andere. Roosters beoordelen is dan ook een kwestie van zorgvuldig afwegen van voors en tegens. De volgende begrippen bieden houvast.
 
  • Voorspelbaarheid - Snel kunnen uitrekenen of je op een zekere tijd moet werken. Dat is voorspelbaarheid. Verwerk regelmatig terugkerend overwerk in het rooster.
  • Regelmaat - Een gelijkmatig ritme! Een gelijk aantal uur per dienst, op gelijke dagen, met een zelfde aanvangstijd. Maar ook regelmatig terugkerende vrije dagen.
  • Aansluiting op biologisch dagritme - Een rooster dat hierop aansluit is er een waarin het natuurlijk ritme van de lichaamsfuncties zo weinig mogelijk worden verstoord.
  • Voorwaarts en snel roteren - Dat betekent: met de klok mee. Dus eerst ochtenddienst, dan middagdienst en dan avonddienst. Niet te veel diensten achter elkaar!
  • Dienst- en weekbelasting - Geen te lange diensten of te zware weken. Onderbreek het werk regelmatig met een korte pauze.
  • Pauzeregeling - Per dienst moet er voldoende mogelijkheid zijn om te pauzeren.
  • Arbeidsduur per week - Een bandbreedte van arbeidsduur per week invoeren, tussen 34 en 40 uur per week.
  • Nachtrust - Nachtarbeid moet zo veel mogelijk worden voorkomen. Kan het niet anders? Dan maximaal drie nachtdiensten van elk maximaal acht uur achter elkaar. Aanvangstijd vóór of uiterlijk om 23.00 uur.
  • Zorgmogelijkheid - Medewerkers in wisseldiensten horen geregeld overdag vrij te zijn. Bovendien moeten zij over goede verlofmogelijkheden beschikken. Vrij op de avonden en in het weekend! Medewerkers in wisseldiensten horen geregeld op avonden en in weekenden vrij te zijn.

door Redactie ORnet laatste update:18 nov 2010

4 reacties

  • # 1

    Bigfoot

    Heh ! dat moet je ze eens bij NXP Nijmegen gaan uitleggen....
    Wedden dat ze je uitlachen ?
  • # 2

    Huub Dreessen

    Kunnen ze je eigenlijk verplichten om plotseling wisseldiensten waaronder ook nachtdienst te draaien?
  • # 3

    catharina

    mooie woorden..ons rooster wisselt soms per dag nog,zelfs s nachts hebben ze een half uur pauze,eigen tijd gekregen,
    ik werk in de een zorgsector.
  • # 4

    Leon

    Ipv te klagen eerst zelf een vinger in de pap te hebben. Als je het niet eens bent als er een nieuw rooster aankomt klop dan aan bij de OR met je bezwaren.

reageer

Of registreer je om te kunnen reageren.