De basis van het Nederlandse arbeidsrecht is de individuele arbeidsovereenkomst. Daarin staan de afspraken die de werknemer met de werkgever maakt voor hij in dienst treedt. Bijvoorbeeld: de standplaats, de functie, deeltijd of voltijd, bepaalde of onbepaalde tijd.

Wet en CAO

Bij het opstellen van de individuele arbeidsovereenkomst mogen de werkgever en de werknemer uiteraard geen afspraken opnemen die met de wet in strijd zijn. Als er een CAO van toepassing is, moeten de afspraken in een individuele arbeidsovereenkomst eveneens passen binnen de CAO. Sterker nog, als bij een wijziging van de CAO een bepaalde CAO-afspraak verandert, verandert ook de betreffende afspraak in de individuele arbeidsovereenkomst. Dat heet de (dwingende en automatische) doorwerking van de CAO in de individuele arbeidsovereenkomst. De CAO is het enige collectieve arbeidsvoorwaardenarrangement dat een dergelijke vorm van doorwerking kent. Afspraken met de OR (bijvoorbeeld in een ondernemingsovereenkomst) werken niet automatisch door in de individuele arbeidsovereenkomst. Ook als de ondernemingsovereenkomst voortvloeit uit een CAO-afspraak, is de doorwerking niet op voorhand gegeven.

Wijzigingsbeding

Het niet doorwerken van de ondernemingsovereenkomst in de individuele arbeidsovereenkomst houdt in dat de individuele werknemer niet aan de afspraak tussen werkgever en OR gebonden is. Valt daar iets aan te doen? Ja, op diverse manieren. De eerste is dat de werkgever, na iedere afspraak met de OR, alle werknemers schriftelijk om hun goedkeuring vraagt. Dat is een beetje omslachtig. De werkgever kan er ook op gokken dat niemand ‘piept’ en iedereen de wijziging stilzwijgend accepteert. Dat is uiteraard niet zonder risico’s. De derde manier is de introductie van het ‘eenzijdig wijzigingsbeding’. De werkgever neemt dan in alle individuele arbeidsovereenkomsten de bepaling op dat, bijvoorbeeld, de werknemer de ondernemingsovereenkomsten, inclusief de toekomstige wijzigingen daarvan, op voorhand accepteert.

Om te voorkomen dat werkgevers op eigen houtje arbeidsovereenkomsten eenzijdig gaan wijzigen, staat echter in de wet dat zij alleen van een dergelijk eenzijdig wijzigingsbeding gebruik mogen maken als a) een gewichtig bedrijfsbelang hen daartoe noopt en b) dat bedrijfsbelang zo zwaar weegt dat het individuele belang van de werknemer daarvoor moet wijken. Hoewel het niet in de wet staat, zal, als het tot een proces komt, de rechter doorgaans eerder aannemen dat er sprake is van een gewichtig bedrijfsbelang als de OR zijn instemming aan de ondernemersbeslissing heeft gehecht. Zo kan een soort ‘pseudodoorwerking’ worden gecreëerd. Die is echter op afstand niet zo hecht als de doorwerking van de CAO.

Toestemming

Kan dat zomaar, een bepaling in de individuele arbeidsovereenkomst opnemen dat de werknemer akkoord gaat met de ondernemingsovereenkomsten en de toekomstige wijzigingen daarin? Nee, dat kan niet zonder toestemming van de werknemer. Wie een verzoek van de werkgever krijgt om een (nieuwe) arbeidsovereenkomst te tekenen waar een wijzigingsbeding in staat, doet er dus wijs aan zich ervan te vergewissen of hij dat echt wil, en anders advies te vragen. Maar er zijn maar weinig werknemers zijn die een baan weigeren, of een conflict met de werkgever riskeren, vanwege een wijzigingsbeding.